*🌍 વિશ્વ પૃથ્વી દિવસ ૨૦૨૬: શું આપણે પૃથ્વીના માત્ર ગ્રાહક છીએ કે સંરક્ષક?*રીપોર્ટર એમ. ડી. પરમાર

*🌍 વિશ્વ પૃથ્વી દિવસ ૨૦૨૬: શું આપણે પૃથ્વીના માત્ર ગ્રાહક છીએ કે સંરક્ષક?*

જરા કલ્પના કરો કે પૃથ્વી એક એવું એપાર્ટમેન્ટ છે જે આપણે આપણા પૂર્વજો પાસેથી વારસામાં નથી મેળવ્યું, પણ આપણા બાળકો પાસેથી ‘ઉછીનું’ લીધું છે. આપણે સામાન્ય રીતે કોઈ પણ વસ્તુના ‘ગ્રાહક’ હોઈએ ત્યારે તેનો વધુમાં વધુ ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે વિચારીએ છીએ, પણ જ્યારે આપણે ‘સંરક્ષક’ હોઈએ ત્યારે તેને સાચવવાની જવાબદારી લઈએ છીએ. આજે ૨૦૨૬માં, જ્યારે ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે ઋતુચક્ર ખોરવાઈ રહ્યા છે, ત્યારે આ વિચાર અત્યંત પ્રસ્તુત છે.

જ્યારે આપણે પર્યાવરણની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે મોટાભાગે આપણે ‘બચાવો’ (Save) શબ્દનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. પરંતુ ૨૦૨૬માં વિશ્વ એક નવા વળાંક પર છે. હવે માત્ર બચાવવાનો સમય નથી, પણ આપણી પાસે જે શક્તિ છે તેનો ઉપયોગ કરીને પરિવર્તન લાવવાનો સમય છે. આ વર્ષની થીમ "Our Power, Our Planet" આપણને યાદ અપાવે છે કે પૃથ્વીનું ભવિષ્ય કોઈ લેબોરેટરીમાં નહીં, પણ સામાન્ય માણસના હાથમાં છે.

આ થીમનો ગૂઢાર્થ એ છે કે પૃથ્વીને બચાવવા માટે આપણી પાસે ત્રણ પ્રકારની સત્તા છે. પ્રથમ છે રાજકીય શક્તિ - જ્યાં નાગરિકો એવી નીતિઓની માંગ કરે છે જે પર્યાવરણને નુકસાન ન પહોંચાડે. બીજી છે સામાજિક શક્તિ - જ્યાં સમુદાયો ભેગા મળીને સ્થાનિક સ્તરે જળ સંરક્ષણ અને વૃક્ષારોપણ જેવા કાર્યો કરે છે. અને ત્રીજી સૌથી મહત્વની છે ગ્રાહક શક્તિ - જ્યાં આપણે એવી પ્રોડક્ટ્સનો બહિષ્કાર કરીએ છીએ જે પૃથ્વીને પ્રદૂષિત કરે છે.

"Our Power" નો બીજો અર્થ ‘ઉર્જા’ (Energy) પણ થાય છે. ૨૦૨૬માં ભારત જે રીતે કોલસા પરની નિર્ભરતા ઘટાડી રહ્યું છે, તેમાં જનભાગીદારી મુખ્ય છે. આજે ગુજરાતના અનેક ગામડાઓમાં દરેક ઘરની છત પર સોલર પેનલ્સ જોવા મળે છે. આ માત્ર વીજળીની બચત નથી, પણ ઉર્જાનું લોકશાહીકરણ છે. જ્યારે સામાન્ય માણસ પોતે જ ઉર્જા ઉત્પન્ન કરતો થાય, ત્યારે તે ‘Our Power’ ના સાચા અર્થને સાકાર કરે છે. આ પરિવર્તન પૃથ્વીના કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટને ઘટાડવામાં પાયાનું કામ કરી રહ્યું છે.

એક નાગરિક તરીકે આપણે સમજવું જોઈએ કે પૃથ્વીનું રક્ષણ એ માત્ર નૈતિક જવાબદારી નથી, પણ બંધારણીય ફરજ પણ છે. ભારતીય બંધારણની કલમ ૫૧-A (g) મુજબ, કુદરતી પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવું એ દરેક નાગરિકની મૂળભૂત ફરજ છે. ૨૦૨૬માં ન્યાયતંત્ર પણ 'Public Trust Doctrine' (જાહેર વિશ્વાસનો સિદ્ધાંત) પર ભાર મૂકી રહ્યું છે, જે મુજબ હવા, પાણી અને જંગલો એ કોઈ ખાનગી મિલકત નથી, પણ સમગ્ર માનવજાતની અનામત છે જેનું રક્ષણ કરવાની જવાબદારી સરકાર અને જનતાની છે.

સરકારો અને મોટી કંપનીઓ તો કામ કરશે જ, પણ વ્યક્તિગત સ્તરે શું? ભારત દ્વારા વિશ્વને આપવામાં આવેલું LiFE (Lifestyle for Environment) મિશન આનો ઉકેલ છે. તે સૂચવે છે કે નાની આદતો - જેમ કે પ્લાસ્ટિકનો ત્યાગ, વીજળીની બચત, અને ખોરાકનો બગાડ અટકાવવો એ પૃથ્વી માટેનું સૌથી મોટું રોકાણ છે. આપણે પૃથ્વીના માલિક નથી, પણ ગાંધીજીએ કહ્યું હતું તેમ ‘ટ્રસ્ટી’ (વાલી) છીએ.

૨૦૨૬ના આ પૃથ્વી દિવસે આપણે એ સમજવું પડશે કે પૃથ્વી વગર માનવ અસ્તિત્વ અશક્ય છે, પણ માનવ વગર પૃથ્વી ફરીથી ખીલી શકે છે. તેથી, પૃથ્વીને બચાવવી એ કોઈ ઉપકાર નથી, પણ આપણા પોતાના અસ્તિત્વની લડાઈ છે.